Verslaving op de werkvloer: Van vroegsignalering naar een ondersteunende dialoog

Naar schatting ervaart circa 10% van de werkende bevolking in Nederland uitdagingen met middelenafhankelijkheid, zoals alcohol, drugs of medicatie (Trimbos-instituut, 2023). Verslaving is een chronische aandoening die invloed heeft op het brein en gedrag, maar de werkvloer is vaak de plek waar men het langst de schijn van controle probeert op te houden. Werk biedt namelijk structuur en eigenwaarde. Juist daarom is tijdige signalering door werkgevers essentieel om uitval te voorkomen.

Iemand met een beginnende afhankelijkheid zet vaak alles op alles om het functioneren te waarborgen. Dit noemen we de 'functionerende verslaafde'. Wanneer de problematiek zichtbaar wordt door middel van verzuim of fouten, is de afhankelijkheid vaak al in een gevorderd stadium.

De waarde van een checklist: Objectiviteit in een beladen onderwerp

Het herkennen van een mogelijke verslaving begint vaak bij een intuïtief onderbuikgevoel. Je merkt dat er iets verandert in het gedrag van een collega, maar het is lastig daar de vinger op te leggen.

Een checklist helpt om dit gevoel om te zetten in objectieve waarnemingen. Door feiten te noteren, voorkom je dat je oordeelt op basis van aannames. Bovendien helpt een checklist om incidenten te onderscheiden van patronen. Iedereen heeft wel eens een slechte dag, maar bij verslaving zie je vaak een opeenstapeling van signalen over een langere periode. Dit geeft je de nodige houvast om het gesprek aan te gaan op basis van wat je feitelijk ziet.

Checklist: Signalen herkennen op de werkvloer

Gebruik deze lijst om patronen in kaart te brengen. Let vooral op afwijkingen van iemands normale gedrag:

Werkpatronen en verzuim:

• Regelmatig kortdurend verzuim: Vooral rondom het weekend of vrije dagen.

• Vage excuses: Onduidelijke verklaringen voor afwezigheid of te laat komen.

• Schommelende prestaties: Periodes van hoge inzet worden afgewisseld met momenten van lage productiviteit.

• Ontwijken van verantwoordelijkheid: Taken worden uitgesteld of overgedragen aan collega's.

Gedrag en sociale interactie:

• Vergeetachtigheid: Het maken van onlogische fouten of het vergeten van afspraken.

• Prikkelbaarheid: Snel geïrriteerd of defensief reageren wanneer gedrag of werk wordt besproken.

• Sociale isolatie: De medewerker trekt zich terug uit het team en vermijdt gezamenlijke momenten zoals de lunch.

• Compensatiegedrag: Overmatig hard werken op specifieke momenten om eerdere fouten te maskeren.

Fysieke signalen:

• Geur: De aanwezigheid van een sterke geur (bijv. alcohol, rook of overdadig parfum om geuren te verbloemen).

• Uiterlijk: Een opvallende verandering in persoonlijke verzorging of een vermoeide indruk.

Waarom het gesprek voeren uitdagend is

Het bespreekbaar maken van een vermoeden van verslaving voelt vaak zwaar. We zijn als mensen geprogrammeerd om de relatie goed te houden en zijn bang om iemand onterecht te beschuldigen. Hierdoor ontstaat soms 'facilitering': het team gaat onbewust om het probleem heen werken. Taken worden overgenomen en fouten worden hersteld door anderen. Hoewel dit voortkomt uit loyaliteit, houdt het de situatie vaak onbedoeld in stand

Het belang van veiligheid en timing

De keuze voor het juiste moment is bepalend voor de uitkomst van het gesprek. emand die worstelt met afhankelijkheid leeft vaak in een staat van constante innerlijke stress en schaamte. Wanneer iemand zich aangevallen voelt, treedt het verdedigingsmechanisme in werking, wat leidt tot ontkenning of defensief gedrag.

Creëer een veilige basis voor een gesprek:

1. Kies een rustige omgeving: Voer het gesprek onder vier ogen in een vertrouwde ruimte zonder tijdsdruk.

2. Focus op observaties: Houd vast aan concrete feiten en gebruik de 'ik-boodschap'.  Zeg: "Ik zie dat je de laatste tijd later start en je deadlines minder haalt"  of Het valt me op dat je de afgelopen weken vaker afwezig bent en ik maak me daar zorgen over". In plaats van een conclusie te trekken over de oorzaak.

3. Erken de kwetsbaarheid: Benoem dat de drempel om hierover te praten hoog kan zijn. Door empathie te tonen voor de mens achter de medewerker en zelf open en rustig te blijven, ontstaat er ruimte voor eerlijkheid.

4. Toon oprechte betrokkenheid: Laat weten dat de werknemer gewaardeerd wordt en dat het doel van het gesprek is om samen tot een oplossing te komen.

5. Bied steun: Maak duidelijk dat het behoud van de functie het doel is en dat hulp zoeken wordt gewaardeerd als een teken van kracht.

Juridisch kader: Balans tussen zorgplicht en privacy

De Nederlandse wetgeving (AVG en Wet Verbetering Poortwachter) biedt duidelijke kaders voor werkgevers. Omdat verslaving juridisch gezien als een ziekte wordt beschouwd, heeft de medewerker recht op bescherming, mits er wordt meegewerkt aan herstel.

Duurzaam herstel bij Ruisch Coaching

Een gezonde organisatie heeft oog voor het welzijn van haar mensen. Vroegsignalering is daarom geen middel om iemand af te rekenen, maar een startpunt voor hulp. Het tijdig signaleren van problemen en het aangaan van de dialoog bespaart op de lange termijn hoge verzuimkosten en menselijk leed. Werk is voor veel mensen een ankerpunt in hun herstel; het biedt de nodige structuur en sociale verbinding.

Bij Ruisch Coaching begeleiden wij organisaties en medewerkers bij dit proces. Wij ondersteunen bij de re-integratie na herstel, waarbij de focus ligt op een duurzame terugkeer naar de werkvloer.

Heeft u een vermoeden van problematiek binnen uw team? Blijf er niet mee rondlopen. Laten we vrijblijvend sparren over de juiste aanpak voor uw organisatie. Neem contact op met Ruisch Coaching voor een adviesgesprek.